Bài 5 : Chương 4 – Lớp (Class) Trong C++ Phần 1

982

Lớp Trong C++

Chương này giới thiệu cấu trúc lớp C++ để định nghĩa các kiểu dữ liệu mới. Một kiểu dữ liệu mới gồm hai thành phần như sau:
• Đặc tả cụ thể cho các đối tượng của kiểu.
• Tập các thao tác để thực thi các đối tượng.

Ngoài các thao tác đã được chỉ định thì không có thao tác nào khác có thể điều khiển đối tượng. Về mặt này chúng ta thường nói rằng các thao tác mô tả kiểu, nghĩa là chúng quyết định cái gì có thể và cái gì không thể xảy ra trên các đối tượng. Cũng với cùng lý do này, các kiểu dữ liệu thích hợp như thế được gọi là kiểu dữ liệu trừu tượng (abstract data type) – trừu tượng bởi vì sự đặc tả bên trong của đối tượng được ẩn đi từ các thao tác mà không thuộc kiểu.

Một định nghĩa lớp gồm hai phần: phần đầu và phần thân. Phần đầu lớp chỉ định tên lớp và các lớp cơ sở (base class). Phần thân lớp định nghĩa các thành viên lớp. Hai loại thành viên được hỗ trợ:

Dữ liệu thành viên (member data) có cú pháp của định nghĩa biến và chỉ định các đại diện cho các đối tượng của lớp.
Hàm thành viên (member function) có cú pháp của khai báo hàm và chỉ định các thao tác của lớp (cũng được gọi là các giao diện của lớp).

C++ sử dụng thuật ngữ dữ liệu thành viên và hàm thành viên thay cho thuộc tính và phương thức nên kể từ đây chúng ta sử dụng dụng hai thuật ngữ này để đặc tả các lớp và các đối tượng. Các thành viên lớp được liệt kê vào một trong ba loại quyền truy xuất khác nhau:

• Các thành viên chung (public) có thể được truy xuất bởi tất cả các thành phần sử dụng lớp.
• Các thành viên riêng (private) chỉ có thể được truy xuất bởi các thành viên lớp.
• Các thành viên được bảo vệ (protected) chỉ có thể được truy xuất bởi các thành viên lớp và các thành viên của một lớp dẫn xuất.

Kiểu dữ liệu được định nghĩa bởi một lớp được sử dụng như kiểu có sẵn.

  1. Lớp đơn giản

Chú giải : 

1. Hàng này chứa phần đầu của lớp và đặt tên cho lớp là Point. Một định nghĩa lớp luôn bắt đầu với từ khóa class và theo sau đó là tên lớp. Một dấu { (ngoặc mở) đánh dấu điểm bắt đầu của thân lớp.

2. Hàng này định nghĩa hai dữ liệu thành viên xVal và yVal, cả hai thuộc kiểu int. Quyền truy xuất mặc định cho một thành viên của lớp là riêng (private). Vì thế cả hai xVal và yVal là riêng.

3. Từ khóa này chỉ định rằng từ điểm này trở đi các thành viên của lớp là chung (public).
4-5. Hai hàng này là các hàm thành viên. Cả hai có hai tham số nguyên và một kiểu trả về void.

6. Dấu } (ngoặc đóng) này đánh dấu kết thúc phần thân lớp.

Thứ tự trình bày các dữ liệu thành viên và hàm thành viên của một lớp là không quan trọng lắm. Ví dụ lớp trên có thể được viết tương đương như thế này:

Định nghĩa thật sự của các hàm thành viên thường không là bộ phận của lớp và xuất hiện một cách tách biệt. Danh sách 2 trình bày định nghĩa riêng biệt của SetPt và OffsetPt.

Danh sách 2 :

Chú giải : 

1. Định nghĩa của một hàm thành viên thì tương tự như là hàm bình thường. Tên hàm được chỉ rõ trước với tên lớp và một cặp dấu hai chấm kép. Điều này xem SetPt như một thành viên của Point. Giao diện hàm phải phù hợp với định nghĩa giao diện trước đó bên trong lớp (nghĩa là, lấy hai tham số nguyên và có kiểu trả về là void).

3-4. Chú ý là hàm SetPt (là thành viên của Point) có thể tự do tham khảo tới dữ liệu thành viên xVal và yVal. Các hàm không là hàm thành viên không có quyền này.

Một khi một lớp được định nghĩa theo cách này, tên của nó bao hàm một kiểu dữ liệu mới cho phép chúng ta định nghĩa các biến của kiểu đó. Ví dụ:

Các hàm thành viên được sử dụng ký hiệu dấu chấm: pt.SetPt(10,20) gọi hàm SetPt của đối tượng pt, nghĩa là pt là một đối số ẩn của SetPt.

Bằng cách tạo ra các thành viên riêng xVal và yVal chúng ta phải chắc chắn rằng người sử dụng lớp không thể điều khiển trực tiếp chúng:

Điều này sẽ không biên dịch.

Ở giai đoạn này, chúng ta cần phân biệt rõ ràng giữa đối tượng và lớp. Một lớp biểu thị một kiểu duy nhất. Một đối tượng là một phần tử của một kiểu cụ thể (lớp). Ví dụ:

định nghĩa tất cả ba đối tượng (pt1, pt2, và pt3) của cùng một lớp (Point). Các thao tác của một lớp được ứng dụng bởi các đối tượng của lớp đó nhưng không bao giờ được áp dụng trên chính lớp đó. Vì thế một lớp là một khái niệm không có sự tồn tại cụ thể mà chịu sự phản chiếu bởi các đối tượng của nó.

2.  Các hàm thành viên nội tuyến

Việc định nghĩa những hàm thành viên là nội tuyến cải thiện tốc độ đáng kể. Một hàm thành viên được định nghĩa là nội tuyến bằng cách chèn từ khóa inline trước định nghĩa của nó.

Một cách dễ hơn để định nghĩa các hàm thành viên là nội tuyến là chèn định nghĩa của các hàm này vào bên trong lớp.

Chú ý rằng bởi vì thân hàm được chèn vào nên không cần dấu chấm phẩy sau khai báo hàm. Hơn nữa, các tham số của hàm phải được đặt tên.

3. Ví dụ: Lớp Set

Tập hợp (Set) là một tập các đối tượng không kể thứ tự và không lặp. Ví dụ này thể hiện rằng một tập hợp có thể được định nghĩa bởi một lớp như thế nào. Để đơn giản chúng ta giới hạn trên hợp các số nguyên với số lượng các phần tử là hữu hạn. Danh sách 3 trình bày định nghĩa lớp Set.

Chú giải : 

2. maxCard biểu thị số lượng phần tử tối đa trong tập hợp.
6. EmptySet xóa nội dung tập hợp bằng cách đặt số phần tử tập hợp về 0.
7. Member kiểm tra một số cho trước có thuộc tập hợp hay không.
8. AddElem thêm một phần tử mới vào tập hợp. Nếu phần tử đã có trong tập hợp rồi thì không làm gì cả. Ngược lại thì thêm nó vào tập hợp. Trường hợp mà tập hợp đã tràn thì phần tử không được xen vào.
9. RmvElem xóa một phần tử trong tập hợp.
10. Copy sao chép tập hợp tới một tập hợp khác. Tham số cho hàm này là một tham chiếu tới tập hợp đích.
11. Equal kiểm tra hai tập hợp có bằng nhau hay không. Hai tập hợp là bằng nhau nếu chúng chứa đựng chính xác cùng số phần tử (thứ tự của chúng là không quan trọng).
12. Intersect so sánh hai tập hợp để cho ra tập hợp thứ ba chứa các phần tử là giao của hai tập hợp. Ví dụ, giao của {2,5,3} và {7,5,2} là {2,5}.
13. Union so sánh hai tập hợp để cho ra tập hợp thứ ba chứa các phần tử là hội của hai tập hợp. Ví dụ, hợp của {2,5,3} và {7,5,2} là {2,5,3,7}.
14. Print in một tập hợp sử dụng ký hiệu toán học theo qui ước. Ví dụ, một tập hợp gồm các số 5, 2, và 10 được in là {5,2,10}.
16. Các phần tử của tập hợp được biểu diễn bằng mảng elems.
17. Số phần tử của tập hợp được biểu thị bởi card. Chỉ có các đầu vào bản số đầu tiên trong elems được xem xét là các phần tử hợp lệ.
Việc định nghĩa tách biệt các hàm thành viên của một lớp đôi khi được biết tới như là sự cài đặt (implementation) của một lớp. Sự thi công lớp Set là như sau.

Hàm main sau đây tạo ra ba tập đối tượng Set và thực thi một vài hàm thành viên của nó.

Khi chạy chương trình sẽ cho kết quả như sau:

s1 = {10,20,30,40}
s2 = {30,50,10,60}
s2 – {50} = {30,10,60}
20 is in s1
s1 intsec s2 = {10,30}
s1 union s2 = {30,10,60,20,40}
s1 <> s2

4.  Hàm xây dựng (Constructor)

Hoàn toàn có thể định nghĩa và khởi tạo các đối tượng của một lớp ở cùng một thời điểm. Điều này được hỗ trợ bởi các hàm đặc biệt gọi là hàm xây dựng (constructor). Một hàm xây dựng luôn có cùng tên với tên lớp của nó. Nó không bao giờ có một kiểu trả về rõ ràng. Ví dụ:

là một định nghĩa có thể của lớp Point, trong đó SetPt đã được thay thế bởi một hàm xây dựng được định nghĩa nội tuyến.

Bây giờ chúng ta có thể định nghĩa các đối tượng kiểu Point và khởi tạo chúng một lượt. Điều này quả thật là ép buộc đối với những lớp chứa các hàm xây dựng đòi hỏi các đối số:

Hàng thứ nhất có thể được đặc tả trong một hình thức ngắn gọn.

Một lớp có thể có nhiều hơn một hàm xây dựng. Tuy nhiên, để tránh mơ hồ thì mỗi hàm xây dựng phải có một dấu hiệu duy nhất. Ví dụ:

có ba hàm xây dựng khác nhau. Một đối tượng có kiểu Point có thể được định nghĩa sử dụng bất kỳ hàm nào trong các hàm này:

Lớp Set có thể được cải tiến bằng cách sử dụng một hàm xây dựng thay vì EmptySet:

Điều này tạo thuận lợi cho các lập trình viên không cần phải nhớ gọi EmptySet nữa. Hàm xây dựng đảm bảo rằng mọi tập hợp là rỗng vào lúc ban đầu.

Lớp Set có thể được cải tiến hơn nữa bằng cách cho phép người dùng điều khiển kích thước tối đa của tập hợp. Để làm điều này chúng ta định nghĩa elems như một con trỏ số nguyên hơn là mảng số nguyên. Hàm xây dựng sau đó có thể được cung cấp một đối số đặc tả kích thước tối đa mong muốn.

Nghĩa là maxCard sẽ không còn là hằng được dùng cho tất cả các đối tượng Set nữa mà chính nó trở thành một thành viên dữ liệu:

Hàm xây dựng dễ dàng cấp phát một mảng động với kích thước mong muốn và khởi tạo giá trị phù hợp cho maxCard và card:

Bây giờ có thể định nghĩa các tập hợp có các kích thước tối đa khác nhau:

Chúng ta cần lưu ý rằng một hàm xây dựng của đối tượng được ứng dụng khi đối tượng được tạo ra. Điều này phụ thuộc vào phạm vi của đối tượng. Ví dụ, một đối tượng toàn cục được tạo ra ngay khi sự thực thi chương trình bắt đầu; một đối tượng tự động được tạo ra khi phạm vi của nó được đăng ký; và một đối tượng động được tạo ra khi toán tử new được áp dụng tới nó.

5.  Hàm hủy (Destructor)

Như là một hàm xây dựng được dùng để khởi tạo một đối tượng khi nó được tạo ra, một hàm hủy được dùng để dọn dẹp một đối tượng ngay trước khi nó được thu hồi. Hàm hủy luôn luôn có cùng tên với chính tên lớp của nó nhưng được đi đầu với ký tự ~. Không giống các hàm xây dựng, mỗi lớp chỉ có nhiều nhất một hàm hủy. Hàm hủy không nhận bất kỳ đối số nào và không có một kiểu trả về rõ ràng.

Thông thường các hàm hủy thường hữu ích và cần thiết cho các lớp chứa dữ liệu thành viên con trỏ. Các dữ liệu thành viên con trỏ trỏ tới các khối bộ nhớ được cấp phát từ lớp. Trong các trường hợp như thế thì việc giải phóng bộ nhớ đã được cấp phát cho các con trỏ thành viên là cực kỳ quan trọng trước khi đối tượng được thu hồi. Hàm hủy có thể làm công việc như thế.

Ví dụ, phiên bản sửa lại của lớp Set sử dụng một mảng được cấp phát động cho các thành viên elems. Vùng nhớ này nên được giải phóng bởi một hàm hủy:

Bây giờ hãy xem xét cái gì xảy ra khi một Set được định nghĩa và sử dụng trong hàm:

Khi hàm Foo được gọi, hàm xây dựng cho s được triệu tập, cấp phát lưu trữ cho s.elems và khởi tạo các thành viên dữ liệu của nó. Kế tiếp, phần còn lại của thân hàm Foo được thực thi. Cuối cùng, trước khi Foo trả về, hàm hủy cho cho s được triệu tập, xóa đi vùng lưu trữ bị chiếm bởi s.elems. Kể từ đây cho đến khi cấp phát lưu trữ được kể đến thì s ứng xử giống như là biến tự động của một kiểu có sẳn được tạo ra khi phạm vi của nó được biết đến và được hủy đi khi phạm vi của nó được rời khỏi.

Nói chung, hàm xây dựng của đối tượng được áp dụng trước khi đối tượng được thu hồi. Điều này phụ thuộc vào phạm vi của đối tượng. Ví dụ, một đối tượng toàn cục được thu hồi khi sự thực hiện của chương trình hoàn tất; một đối tượng tự động được thu hồi khi toán tử delete được áp dụng tới nó.

6.  Bạn (Friend)

Đôi khi chúng ta cần cấp quyền truy xuất cho một hàm tới các thành viên không là các thành viên chung của một lớp. Một truy xuất như thế được thực hiện bằng cách khai báo hàm như là bạn của lớp. Có hai lý do có thể cần đến truy xuất này là:

  • Có thể là cách định nghĩa hàm chính xác.
  • Có thể là cần thiết nếu như hàm cài đặt không hiệu quả.

Các ví dụ của trường hợp đầu sẽ được cung cấp trong chương 8 khi chúng ta thảo luận về tái định nghĩa các toán tử xuất/nhập. Một ví dụ của trường hợp thứ hai được thảo luận bên dưới.

Giả sử rằng chúng ta định nghĩa hai biến thể của lớp Set, một cho tập các số nguyên và một cho tập các số thực:

Chúng ta muốn định nghĩa một hàm SetToReal để chuyển tập hợp số nguyên thành tập hợp số thực.Chúng ta có thể làm điều này bằng cách để cho hàm SetToReal là một thành viên của IntSet:

Dẫu cho công việc này có thể thực hiện được nhưng tổn phí của việc gọi hàm AddElem cho mọi thành viên của tập hợp có thể là không thể chấp nhận. Công việc cài đặt có thể được cải thiện nếu chúng ta giành được truy xuất tới các dữ liệu riêng của cả hai IntSet và RealSet. Điều này có thể được giải quyết bằng cách khai báo hàm SetToReal như là bạn của lớp RealSet.

Trường hợp để cho tất cả các hàm thành viên của lớp A như là bạn của một lớp B khác có thể được diễn giải trong một hình thức ngắn gọn như sau:

Cách khác của việc cài đặt hàm SetToReal là định nghĩa nó như là một hàm toàn cục mà là bạn của cả hai lớp:

Mặc dù khai báo bạn xuất hiện bên trong một lớp nhưng điều đó không làm cho hàm là một thành viên của lớp đó. Thông thường, vị trí của khai báo bạn trong một lớp là không quan trọng: dù cho nó xuất hiện trong phần chung, riêng, hay được bảo vệ thì đều có cùng nghĩa.

7. Đối số mặc định

Như là các hàm toàn cục, một hàm thành viên của một lớp có thể có các đối số mặc định. Ứng dụng luật tương tự, tất cả các đối số mặc định là các đối số ở phần đuôi (bên tay phải), và đối số có thể là một biểu thức gồm nhiều đối tượng được định nghĩa bên trong phạm vi mà lớp xuất hiện.

Ví dụ, một hàm xây dựng cho lớp Point có thể sử dụng các đối số mặc định để cung cấp nhiều cách thức khác nhau cho việc định nghĩa một đối tượng Point :

Với hàm xây dựng đã có này thì các định nghĩa sau là hoàn toàn hợp lệ:

Việc sử dụng cẩu thả các đối số mặc định có thể dẫn đến sự tối nghĩa không mong muốn. Ví dụ, với lớp đã cho

thì định nghĩa sau được xem như là tối nghĩa bởi vì nó so khớp với cả hai hàm xây dựng:

8. Đối số thành viên ẩn

Khi một hàm thành viên của lớp được gọi nó nhận một đối số ẩn biểu thị đối tượng cụ thể của lớp mà hàm được triệu gọi. Ví dụ, trong

pt là một đối số ẩn cho OffsetPt. Bên trong thân của hàm thành viên tồn tại một con trỏ this tham khảo tới đối số ẩn này. This biểu thị một con trỏ tới đối tượng mà thành viên được triệu gọi. Sử dụng this hàm OffsetPt có thể được viết như sau:

Việc sử dụng this trong trường hợp này là dư thừa. Tuy nhiên có những trường hợp lập trình trong đó sử dụng con trỏ this là cần thiết. Chúng ta sẽ thấy các ví dụ của những trường hợp như thế trong chương 7 khi thảo luận về tái định nghĩa các toán tử.

Con trỏ this có thể được sử dụng để tham khảo đến các hàm thành viên chính xác như là nó được sử dụng cho các dữ liệu thành viên. Tuy nhiên cần chú ý là con trỏ this được định nghĩa cho việc sử dụng bên trong các hàm thành viên của chỉ một lớp. Cụ thể hơn là nó không định nghĩa cho các hàm toàn cục (bao hàm cả các hàm bạn toàn cục).

9. Toán tử phạm vi

Khi gọi một hàm thành viên chúng ta thường sử dụng một cú pháp viết tắt. Ví dụ:

Điều này tương đương với hình thức viết đầy đủ:

Hình thức đầy đủ sử dụng toán tử phạm vi nhị hạng :: để chỉ định rằng hàm OffsetPt là một thành viên của lớp Point.

Trong một vài tình huống, sử dụng toán tử phạm vi là cần thiết. Ví dụ, trường hợp mà tên của thành viên lớp bị che dấu bởi biến cục bộ (ví dụ, tham số hàm thành viên) có thể được vượt qua bằng cách sử dụng toán tử phạm vi:

Ở đây x và y trong hàm xây dựng (phạm vi bên trong) che đi x và y trong lớp (phạm vi bên ngoài). x và y trong lớp được tham khảo rõ ràng là Point::x và Point::y.

Mình xin kết thúc bài 5 : Chương 4 – class trong c++ phần 1 tại đây. Vì để các bạn có thể học hiểu ngay sau mỗi bài đọc nên mình tạm thời dừng lại phần 1 và bài viết sau sẽ là phần 2 gồm : danh sách khởi tạo thành viên , thành viên hằng …

Nguồn : http://laptrinhc.edu.vn/

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here